ევროპული ფეხბურთის ეკოსისტემა: რატომ ვერ ახერხებენ ეროვნული ჩემპიონები ჩემპიონთა ლიგაზე წარმატებას?

როდესაც გასულ ზაფხულს „ლუდოგორეცმა“ ბულგარეთის ჩემპიონობა კიდევ ერთხელ იზეიმა, ისტორიული ფაქტი გაიხსენა – მხოლოდ „ტაფეას“, ვანუატუს სამხრეთ წყნარი ოკეანის არქიპელაგიდან, შეეძლო მათი 14 თანმიმდევრული ტიტულის გადალახვა. მსოფლიო რეკორდის გასამეორებლად მათ მხოლოდ ერთი ტიტული სჭირდებოდათ. მიუხედავად ამისა, ევროპის ყველაზე დომინანტური კლუბი ჩემპიონთა ლიგის ჯგუფურ ეტაპზე უკვე ათი წელია არ მოხვედრილა – ისინი, როგორც ჩანს, ზედმეტად ძლიერები არიან საკუთარი შიდა ლიგისთვის, მაგრამ არასაკმარისად ძლიერები, რომ კონტინენტის ელიტას პრობლემები შეუქმნან, რაც ნათლად აჩვენებს დისპარიტეტს ამ ნაზ ეკოსისტემაში. საკვები ჯაჭვის სათავეში, ჩემპიონთა ლიგა, რომელიც 1992 წელს ეროვნული ჩემპიონებისთვის დაიწყო, ამ სეზონში ექვს ინგლისურ, ხუთ ესპანურ და ოთხ-ოთხ იტალიურ და გერმანულ გუნდს მასპინძლობს – ოთხი ქვეყანა, რომელიც 36 გუნდიანი ლიგის ფაზის ნახევარზე მეტს შეადგენს. მიუხედავად იმისა, რომ ტურნირი გაიზარდა ზომითა და ღირებულებით – უეფას სატელევიზიო უფლებები 2003-04 წლებში თითქმის 500 მილიონი ფუნტიდან 2023-24 წლებში 2.8 მილიარდ ფუნტამდე გაიზარდა, ხოლო 2027 წლიდან ახალი ციკლიდან 4 მილიარდ ფუნტზე მეტი შემოსავალია მოსალოდნელი – გამარჯვებულთა წრე შემცირდა. ბოლო 15 წლის განმავლობაში ინგლისური და ესპანური კლუბების დომინირება თასზე მხოლოდ „ბაიერნმა“ და „პარი სენ-ჟერმენმა“ დაარღვიეს. იტალიურმა გუნდმა ბოლოს 2010 წელს მოიგო. უზარმაზარი შოკი იქნებოდა, მაგალითად, ყოფილი ჩემპიონების – „მარსელის“, „აიაქსის“ ან „პორტოს“ – გამარჯვება კონკურსში უახლოეს მომავალში. მით უმეტეს, „ცრვენა ზვეზდას“, „პსვ“-ს ან „სტიაუა ბუქარესტის“ (ამჟამად FCSB), ევროპის თასის გვიანდელი პერიოდის გუნდების, გამარჯვება. ტურის რეფორმამ მეტ კლუბს მისცა მონაწილეობის, მეტი თამაშის ჩატარებისა და მეტი სიურპრიზის მოწყობის საშუალება – ყველაზე მეტად აღსანიშნავია დებიუტანტი „ბოდო/გლიმტი“, რომელმაც ამ სეზონში „მანჩესტერ სიტი“ და „ატლეტიკო მადრიდი“ დაამარცხა. მიუხედავად ამისა, ბოლო ორი ათწლეულის განმავლობაში „აიაქსი“ (2019 წელს) ევროპის ტოპ ხუთი ლიგის გარეთ ერთადერთი კლუბია, რომელმაც ნახევარფინალამდე მიაღწია. ბოლო ოთხი სეზონის განმავლობაში მხოლოდ „ბენფიკამ“ (ორჯერ) შეძლო მეოთხედფინალში გასვლა. „თუ 1992 წელს, ჩემპიონთა ლიგის დაარსებისას, გეტყოდით, „ეს ასეთი იქნება“, დარწმუნებული ვარ, გიპასუხებდნენ: „ვაუ, სერიოზულად შევცდით“, – ამბობს ალექს მუციო, ევროპული კლუბების კავშირის (UEC) პრეზიდენტი. მუციო საფრანგეთს „ზედმეტად პროგნოზირებადი“ ტურნირების მაგალითად ასახელებს, სადაც „პსჟ“ 14 წელიწადში მე-12 ტიტულისკენ მიისწრაფვის. „ადამიანებს არ სურთ ისეთი ტურნირების ყურება, სადაც იცი, ვინ გაიმარჯვებს“, – ამბობს ის და ვარაუდობს, რომ ევროპაში მხოლოდ ოთხი წამყვანი ლიგაა დარჩენილი. ლიგა 1 ნამდვილად რთული სატელევიზიო უფლებების ლანდშაფტის წინაშე დგას, ამ სეზონზე მატჩებს საკუთარ არხზე პირდაპირი ტრანსლაციის სახით გადასცემს, რაც მას ნიდერლანდების ერედივიზიასთან უფრო აახლოებს, ვიდრე სერია A-სთან, რომლის შიდა მაუწყებლობის შემოსავალიც ოდნავ შემცირდა. სხვა ტოპ ლიგებიც სტაგნაციას განიცდიან. საფრანგეთს, მიუხედავად ნიჭიერი ფეხბურთელების დიდი რეზერვისა, ჩემპიონთა ლიგის მერვედფინალში მხოლოდ ერთი წარმომადგენელი ეყოლება. მუციო, ბელგიის ჩემპიონ „იუნიონ სენ-ჟილუაზის“ უმრავლესობის მფლობელი, ამბობს, რომ გულშემატკივრებს სურთ უფრო თანაბარი ძალების ტურნირები – მაგალითად, პრემიერ ლიგა, კრიკეტის IPL და ამერიკული ფეხბურთის NFL – ხოლო მზარდი ფინანსური უთანასწორობა გამოიწვევს მეტ „მდიდრებსა და ღარიბებს“. „ფეხბურთის საზოგადოება უნდა გაერთიანდეს და გაიგოს, რომ ის ფუნქციონირებს როგორც საზოგადოება, სხვა ბიზნესებისგან განსხვავებით“, – ამატებს ის. „ჩვენ ერთმანეთი გვჭირდება“. უეფა აცხადებს, რომ აღიარებს კონკურენტული ბალანსის „არსებით მნიშვნელობას თამაშის ჯანმრთელობისა და მდგრადობისთვის“ ევროპულ ფეხბურთში, მაგრამ ეს ასევე „რთული გამოწვევაა“, რომლის მოგვარებაც მხოლოდ ევროპის მმართველ ორგანოს არ შეუძლია. მისი თქმით, ლიგებსა და კლუბებს შორის სტრუქტურულ დისპარიტეტზე გავლენას ახდენს ფართო სპექტრის ფაქტორები, რომლებიც სცილდება ევროპული ტურნირებიდან მიღებულ შემოსავლებს – მათ შორის შიდა ბაზრები, კომერციული პოტენციალი, კლუბებისა და ლიგების ისტორია და სტატუსი, და ეროვნული განაწილების მეთოდები. მართლაც, მთელი ევროპის მასშტაბით, დომინანტი ჩემპიონების ფენა გაჩნდა – „ლუდოგორეცის“ გარდა, „ცრვენა ზვეზდამ“ სერბეთში რვა ზედიზედ ტიტული მოიგო, ხოლო უნგრეთის „ფერენცვაროშმა“ და სლოვაკეთის „სლოვან ბრატისლავამ“ შვიდ-შვიდი. მიუხედავად ამისა, ამ კლუბებიდან არცერთი არ მოხვდა ამ სეზონში ჩემპიონთა ლიგის ძირითად ეტაპზე – „ფერენცვაროში“ „ლუდოგორეცს“ დაუპირისპირდა, „ცრვენა ზვეზდა“ კი „ლილს“ ევროპა ლიგის პლეი-ოფში, „სლოვანი“ კი კონფერენს ლიგის ჯგუფურ ეტაპზეც ვერ გავიდა. „ფერენცვაროშის“ აღმასრულებელმა დირექტორმა, პალ ოროსმა, ადრე BBC Sport-ს განუცხადა: „განსხვავება იმდენად დიდია, რომ ალბათ ვერასდროს დავეწევით“ ევროპის ელიტას. მიუხედავად ამისა, მათ ხშირად უწევთ საკუთარი შიდა ლიგების სრული დომინირება, რათა ევროპის ტოპ კლუბებთან ერთსა და იმავე ტურნირში თამაშის შანსიც კი ჰქონდეთ. „სლოვანის“ გასულ სეზონში ჩემპიონთა ლიგაზე გასვლა საამაყო მომენტი იყო – მათი პირველი გამოჩენა დამოუკიდებლობის მოპოვების შემდეგ, 1993 წელს, როდესაც ისინი ჩეხოსლოვაკიის პირველი ლიგის ჩემპიონებად მოხვდნენ. მას შემდეგ, რაც ბიზნესმენმა ივან კმოტრიკმა „სლოვანი“ 2008 წელს შეიძინა, ისინი კვლავ სლოვაკეთის დომინანტ ძალად იქცნენ, სპორტული დირექტორი რობერტ ვიტეკი ამბობს, რომ მიზანია „ბაიერნ მიუნხენივით გახდნენ გერმანიაში, ტიტულების მოგებით წლიდან წლამდე“. „ფინანსური მდგრადობის გასაღები ევროპული თასების ერთ-ერთ მთავარ ფაზაში თამაშია“, – განმარტავს ვიტეკი. „სლოვაკეთიდან, რეალური შანსისთვის, ტიტულის მოგება გჭირდება“.